Atúmọ̀-èdè Aṣọ̀kan
Ọ̀rọ̀ 184 tí a túmọ̀ nínú ìlànà ọgbọ́n kan. Kò sí àìdájú. Kò sí ìtakora.
A
Abẹ́-ọkàn (Subconscious)
Àwọn ìlànà-iṣẹ́ ti-ọpọlọ tó ń ní ipa-lórí ìrònú-èrò, ìmọ̀lára, àti ìṣe láìsí wíwà nínú ìmọ̀ra. Abẹ́-ọkàn ń bójú tó àwọn ìlànà, ìṣesí, àti àwọn ìdáhùn tí a kọ́ ní ìta àkíyèsí afojúsùn.
Agbára (Power)
Agbára láti mú nǹkan ṣẹlẹ̀. Agbára láìsí ìfọwọ́sí léwu; agbára pẹ̀lú ìfọwọ́sí ń di ìfọwọ́sowọ́pọ̀.
Agbára-kanṣoṣo-ayé (Singleton)
Olùṣe kanṣoṣo tó ti di alágbára jùlọ ní pípẹ́ títí àti ní àìṣeédojúkọ — kò sí orogún, kò sí arọ́pò tí kò ṣàkóso, kò sí ohun tó lè kọjá rẹ̀ láé. Agbára-kanṣoṣo-ayé ni ọ̀ràn kan ṣoṣo níbi tí ìdí tó hàn jùlọ láti pa Ọ̀nà-Ìdùnnú mọ́ ti ń lọ̀ sílẹ̀: ọkàn tí kì yóò túnṣe di aláìlágbára kò ní ohun tí ó ń…
Alábàáṣòwò (Trade Partner)
Ẹni tí o bá ń ṣe pàṣípàrọ̀ tinútinú. Nínú òwò, àwọn alábàáṣe méjèèjì ń lépa àǹfààní; bí ọ̀kan kò bá fọwọ́sí, kò sí òwò rárá.
Aláìní-olùfaragbá (Victimless)
Ó ń ṣàpèjúwe ìṣe tí kò pa ẹnikẹ́ni tí kò fẹ́ kí a ṣe é sí i lára. Bí a kò bá pa ẹnikẹ́ni lára lòdì sí ìfẹ́ rẹ̀, nígbà náà kò sí olùfaragbá tí kò sì sí ìwà-ọ̀daràn nítorí náà.
Aníkànjọpọ́n (Monopoly)
Ìṣàkóso àdìpọ̀ lórí òwò tàbí ọrọ̀ kan, tó sábà jẹ́ èyí tí àṣẹ ń fipá múṣe dípò tí a ní nípasẹ̀ iye tó dára síi. Aníkànjọpọ́n tòótọ́ ń ru òwò-òmìnira, ó sì ń dá àìtó àdáda sílẹ̀, tó ń pa àwọn olùrà lára láìsí ìfọwọ́sí. Ní ọgbọ́n-èrò, wọ́n ń yọ́ kúrò nípasẹ̀ ìdíje àyàfi tí ìfipá-mú bá ti wọ́n lẹ́yìn.
B
Búburú (Evil)
Ìṣe kan jẹ́ búburú bí ó bá dá ìpalára sí àwọn olùfaragbá àìfẹ́ nípa kíkọjá ìfọwọ́sí nípasẹ̀ ipá, ìhàlẹ̀, ẹ̀tàn, tàbí ìjìbìtì. Búburú wà nínú kíkọjá àwọn ààlà, gbígbé ìnáwó lé àwọn ẹlòmíràn, tàbí lílo agbára láti ṣe àǹfààní fún ara ẹni tàbí àwùjọ kan ní ìnáwó àwọn olùṣe aláìlẹ́bi. Èrò-ọkàn,…
Búburú-tí-ó-kéré (Lesser Evil)
Ìṣe kan tó ṣì ń dá ìpalára sílẹ̀ fún àwọn olùfaragbá tí kò fẹ́, ṣùgbọ́n tó ń dá ìpalára àpapọ̀ tó kéré ju àwọn ọ̀nà mìíràn tó wà lábẹ́ ìdíwọ̀n kan náà. Búburú-tí-ó-kéré kì í ṣe rere, kò tọ́, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ti-ìwà-rere — ó kàn jẹ́ àṣàyàn tó ń dín ìbàjẹ́ kù jùlọ nígbà tí gbogbo àṣàyàn bá ń rú Òfin…
E
Eré-ọ̀làjú (Civilizational Velocity)
Eré tí àwùjọ kan fi ń yí ìfọwọ́sowọ́pọ̀, ìmọ̀, àti ìwúrì tó bá ara mu padà di àwọn ojútùú tó ń pa ìwàláàyè mọ́ kí ikú tó kọjá ìtẹ̀síwájú. Eré ni ó ń pinnu ẹni tó ń yè àti ẹni tó ń kú nínú ìje tó wà láàrin ikú ẹnìkọ̀ọ̀kan àti ìtẹ̀síwájú àpapọ̀. Àwọn ètò tó ń gbé ìfọwọ́sowọ́pọ̀ olùfọwọ́sí, ìwúrì, àti…
Ewu-ṣíṣeéṣe (Risk)
Ànfàní pé ìṣe kan lè yọrí sí ìpalára tàbí àdánù.
G
Gbèsè (Debt)
Ohun tí a jẹ nígbà tí a bá fún ni ní ìwé-gbèsè. Gbèsè olóòótọ́ jẹ́ tinútinú. Gbèsè tí a fipá mú jẹ́ ìfipá-mú.
I
Ipa-lórí (Influence)
Ipò kan tó ń mú kí ṣíṣeéṣe àbájáde pọ̀ sí i tàbí dín kù.
Ipá (Force)
Ìtìpá ti ara tàbí ìhàlẹ̀ tó ṣeé gbàgbọ́ ti ìtìpá ti ara tó ń kọjá ìfọwọ́sí.
Irọ́ (Lie / Lying)
Sísọ ohun kan tí o mọ̀ pé èké ni láti tan ẹnìkan jẹ. Irọ́ ń pa òwò-òmìnira àti ìgbẹ́kẹ̀lé lára nítorí ó ń dá àwọn ènìyàn dúró kúrò níbi mímọ ohun tí wọ́n ń faramọ́ ní gidi.
Iye (Value)
Ohun tí olùṣe kà sí pàtàkì. A kò lè wọn iye láti òde tàbí kí àwọn ẹlòmíràn fipá fún un.
Iye-owó (Price)
Iye tí olùṣe kan fún òmíràn nínú pàṣípàrọ̀ kan.
Iṣẹ́-ìsìn (Service)
Iye tí a fi jíṣẹ́ nípasẹ̀ ìṣe dípò nípasẹ̀ ohun tí ó wà nínú ara. A ń ṣòwò iṣẹ́-ìsìn bíi ti ohun rere yòówù kóówù: lójú ìfọwọ́sí, lójú òtítọ́, àti láìsí ìpalára.
Iṣẹ́-ọnà (Art)
Ìlànà tí a dá tí èrò rẹ̀ ni láti fihàn, láti ṣàwárí, tàbí láti bá àwọn ẹlòmíràn sọ̀rọ̀ nǹkan kan. Kò béèrè ẹwà, ìfọwọ́sí, tàbí ìfaramọ́; àmì pàtàkì rẹ̀ ni èrò-ọkàn olùṣe láti pín ìwòye, ìmọ̀lára, èrò, tàbí ìrírí kan. Ìtumọ̀ iṣẹ́-ọnà kò sí nínú ohun náà nìkan ṣùgbọ́n ó hù jáde nínú ìbáṣepọ̀ láàrin…
K
Kòkòrò-ọkàn (Mind Virus)
Èrò tàbí èrò-ìgbàgbọ́ tó ń tàn káàkiri nípa lílo àwọn ọ̀nà-kúkúrú ti ọpọlọ (ìbẹ̀rù, ẹ̀bi, ìdánimọ̀, àṣẹ, tàbí ìrònú èrè-àti-àdánù-dọ́gba) nígbà tó ń kọ ojú ìjì ìtúnṣe ọgbọ́n-èrò, ẹ̀rí, tàbí ìrírí ààyè. Kòkòrò-ọkàn ń dúró kì í ṣe nítorí pé òtítọ́ ni, ṣùgbọ́n nítorí pé ó ń pa àtúnṣe-àṣìṣe dúró nínú…
O
Ogun (War)
Ìwà-ipá tó ní ìṣètò tó sì ń bá a lọ láàrin àwọn àkójọpọ̀ níbi tí a ti mọ̀ọ́mọ̀ bò mọ́lẹ̀ tàbí sẹ́ ìfọwọ́sí ẹnìkọ̀ọ̀kan àti ìdánimọ̀ olùfaragbá. Ogun ń farahàn nígbà tí àṣẹ bá gba ẹ̀tọ́ láti fipá mú àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan láti pa lára tàbí kí a pa wọ́n lára nítorí àwọn ète àkójọpọ̀, ó ń ba ìní-ara-ẹni jẹ́…
Ohun-tí-a-fi-sí (Input)
Ìfitọ́nilétí tí a gbà láti inú àyíká.
Ohun-tí-a-mú-jáde (Output)
Àlàyé tàbí ìṣe tí a fi ránṣẹ́ sínú àyíká.
Ohun-tí-ó-wà (Reality)
Ohun gbogbo tó wà láìdá lórí èrò-ìgbàgbọ́ tàbí èrò ara-ẹni.
Ohun-ìní (Property)
Àwọn ohun tí o ní, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ara rẹ tí ó sì ń tàn dé ohun tí o dá tàbí tí o pàṣípàrọ̀. Olè-jíjà rẹ̀ jẹ́ ìpalára; ìwọ nìkan ni olórí rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ̀tọ́ àdánidá láti inú ọgbọ́n-èrò.
Ohun-ìní-ọpọlọ (Intellectual Property)
Pípe èrò ní "ohun-ìní" kì í sọ ọ́ di bẹ́ẹ̀. Ohun-ìní ń béèrè àìtó — a lè pín èrò láìní àdánù sí ẹni tó kọ́kọ́ dá a. Dídí àwọn ẹlòmíràn lọ́wọ́ kúrò nínú lílo àwọn ohun-èlò tiwọn fúnra wọn láti tún ìlànà kan ṣe jẹ́ ìfipá-mú, kì í ṣe ààbò. Àwọn ẹ̀tọ́-àkọ́dá, ẹ̀tọ́-ìtẹ̀wé, àti àwọn aníkànjọpọ́n bíi rẹ̀…
Ojúṣe (Responsibility)
Ìsopọ̀ tó wà láàrin ìṣe kan àti olùṣe tó dá àwọn àbájáde rẹ̀ sílẹ̀, tí ó ru ọ̀ranyàn láti tún ṣe tàbí san ìpalára èyíkéyìí tí a ṣe padà. Ojúṣe ń tẹ̀lé ìṣòkùnfà, kì í ṣe ipò tàbí agbára.
Ojúṣe-àkójọpọ̀ (Collective Responsibility)
Dídi àwọn ènìyàn mú jíhìn fún ìpalára tí wọn kò fà, ní àlàkalà nìkan lórí jíjẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ kan. Ojúṣe-àkójọpọ̀ ń ba ọgbọ́n-èrò jẹ́, nítorí ojúṣe ń tẹ̀lé ìṣòkùnfà àti ìṣe ẹnìkọ̀ọ̀kan, kì í ṣe ìdánimọ̀ tàbí ìsopọ̀.
Okùnfà (Cause)
Ipò kan tí ó mú àbájáde jáde.
Olóṣèlú (Politician)
Ẹni tó ń wá tàbí tó ń di agbára-àwùjọ mú (bíi ìṣòfin tàbí ìfipámúṣe) nípasẹ̀ ipá tàbí ìhàlẹ̀ ipá. Àwọn ìṣe tó dúró lórí ìfipá-mú kì í ṣe ti-ìwà-rere lábẹ́ àwọn ìtumọ̀ wọ̀nyí.
Olè-jíjà (Theft)
Gbígba ohun tó jẹ́ ti ẹlòmíì láìsí ìfọwọ́sí, yálà nípasẹ̀ ipá ti ara, owó-orí, tàbí ìgbàmúrá nípasẹ̀ àṣẹ tí a sọ. Kò sí àwáwí ìwà-rere bíi àìní, ìbò, tàbí àṣà tó sọ ọ́ di tó-bófin-mu — ọgbọ́n-èrò pè é ní ìpalára.
Olùfaragbá (Victim)
Ẹni tí a pa lára lòdì sí ìfẹ́ rẹ̀. Bí kò bá sí ọ̀kankan, kò sí ìwà-ọ̀daràn tàbí àìní fún ìjìyà. Èyí ń pa òfin mọ́ ní ìrọ̀rùn, ó sì ń dá àwọn “ìwà-ọ̀daràn” èké dúró bíi òwò-aláìní-olùfaragbá.
Olùjẹni-níyà (Punisher)
Olùṣe tó ń ṣe gẹ́gẹ́ bí aṣojú fún Ìdájọ́ òdodo olùfaragbá, tó ń lo ipá láti mú ẹni-ẹ̀ṣẹ̀ kojú àwọn àbájáde-ìṣe fún ìpalára tí ó ṣe. Àṣẹ olùjẹni-níyà ń wá láti àṣẹ olùfaragbá, ó sì ń parí níbi tí àṣẹ yẹn ti parí. Àwọn olùjẹni-níyà ń ṣe nìkan nígbà tí olùfaragbá tòótọ́ bá wà tí ète rẹ̀ sì jẹ́ Ìdájọ́…
Olùṣe (Agent)
Ohun kan tí ó lè dá èrò-ọkàn sílẹ̀, tí ó lè ṣe ìpinnu, tí ó sì lè bẹ̀rẹ̀ ìṣe.
Orúkọ (Reputation)
Ìlànà àwọn ìfojúsọ́nà tí àwọn ẹlòmíràn ń dá nípa olùṣe kan dá lórí àwọn ìṣe ọ̀fẹ́ tó kọjá. Kì í ṣe olùṣe ló ni í tàbí tó ń ṣàkóso rẹ̀; èrò-ìgbàgbọ́ tí àwọn ẹlòmíràn dìmú ni í ṣe. Orúkọ rere ń dàgbà nípa òtítọ́-inú, ìgbẹ́kẹ̀lé, àti iye tí a fi jíṣẹ́ déédéé. Orúkọ búburú ń yọrí láti inú ẹ̀tàn,…
Owó (Money)
Ìwé-gbèsè tí a lè ṣe òwò pẹ̀lú. Ìlérí iye.
Owó-ìnáwó (Currency)
Owó tó gbà káàkiri. Iye rẹ̀ wá láti inú ìgbẹ́kẹ̀lé nínú ìlérí olùgbé-jáde, kì í ṣe láti inú ohun-èlò tí a fi ṣe é.
P
Pàṣípàrọ̀ (Exchange)
Fífúnra láàrin àwọn ènìyàn. Pàṣípàrọ̀ dáwọ́ jíjẹ́ gidi ní kété tí ipá tàbí ẹ̀tàn bá wọlé.
R
Rere (Good)
Ìṣe kan jẹ́ rere bí ó bá bọ̀wọ̀ fún ìfọwọ́sí, tí kò bá dá àwọn olùfaragbá àìfẹ́ sílẹ̀, tí ó sì dín tàbí tún ìpalára ṣe. Àwọn ìṣe rere ń pa ìfọwọ́sowọ́pọ̀ tinútinú, ìgbẹ́kẹ̀lé, àti ìkápá àwọn olùṣe láti ṣe ní òmìnira nínú ohun-tí-ó-wà mọ́ tàbí mú un pọ̀ sí i. Nígbà tí ìpalára bá ti ṣẹlẹ̀ tẹ́lẹ̀,…
S
Sọ́fítíwèà (Software)
Àwọn ìlànà-àṣẹ, tí a kọ gẹ́gẹ́ bí ìlànà, tó ń darí ìṣiṣẹ́ ẹ̀rọ kan. A ń ṣẹ̀dá sọ́fítíwèà nípasẹ̀ làálàá àti ọgbọ́n orí, ó sì ní iye nípasẹ̀ ohun tí ó ń ṣe é ṣe. Bíi gbogbo ìlànà, a lè dà á kọ láìdín ti ìpilẹ̀ṣẹ̀ kù. Ẹlẹ́dàá rẹ̀ lè fún un ní àdéhùn ìwé-àṣẹ ti ìfẹ́-inú tó ń ṣàlàyé ọ̀rọ̀-àdéhùn lílò,…
T
Ti-ọpọlọ (Mental)
Ohun tó ní í ṣe pẹ̀lú ọkàn dípò ara. Àwọn ipò ti-ọpọlọ ní ìrònú-èrò, ìmọ̀lára, ìmọ̀ra, àti àwọn ìrírí bíi ìrora tàbí ìbẹ̀rù nínú.
Tó-bófin-mu (Legitimate)
Tó tọ́ ní ti ìwà-rere nítorí pé ó tẹ̀lé ọgbọ́n-èrò, ìfọwọ́sí, àti àìṣe-ìpalára. Agbára nìkan kì í sọ ohunkóhun di tó-bófin-mu láé.
À
Àbájáde (Effect)
Ìyípadà tí okùnfà tó ṣáájú dá jáde. Àwọn àbájáde lè tẹ̀lé àwọn ìṣe (ìyípadà tí àwọn olùṣe dá) tàbí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá (ìyípadà tí kò ní olùṣe). Nígbà tí àbájáde kan bá kọjá àwọn ààlà olùṣe mìíràn lòdì sí ìfọwọ́sí wọn, ó di ìpalára; olùṣe tí ìṣe rẹ̀ dá a jáde ló ru ojúṣe ìsanpadà.
Àbájáde-ìṣe (Consequence)
Ohun tí ó ń tẹ̀lé ìṣe. Àwọn àbájáde-ìṣe òdodo so mọ́ ìpalára tí a fà ní tòótọ́, kì í ṣe sí èrò-ọkàn, ipò, tàbí agbára.
Àdéhùn (Contract)
Ìfaramọ́ olùfọwọ́sí tó ń dá àwọn ìfojúsọ́nà tó ṣe kedere sílẹ̀ nípa àwọn ìṣe tàbí àbájáde.
Àgbáyé (Universe)
Gbogbo ìwàláàyè, tí a kọ́ lórí ìyípadà-àìlópin gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ rẹ̀. Kò sí olùṣàkóso tàbí ètò tí ó dúró ṣinṣin — ìṣàn àìlópin nìkan ni, èyí tí ọgbọ́n-èrò àti òfin àdánidá ti ń farahàn fúnra wọn, tí ń tọ́ àwọn àwùjọ déédéé.
Àkójọpọ̀ (Collective)
Ẹgbẹ́ àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan. Àkójọpọ̀ kò ní ẹ̀tọ́ kankan tó ré kọjá ẹ̀tọ́ àwọn ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀.
Àkókò (Time)
Ọ̀wọ́ ìyípadà tí a ń wòye, kì í ṣe àpótí tí ìyípadà ti ń wáyé. Ìyípadà-àìlópin lọ́wọ́lọ́wọ́ nìkan ló jẹ́ gidi; ohun tó kọjá àti ọjọ́ iwájú jẹ́ àwòṣe tí àwọn olùṣe kọ́ láti fi sọ àsọtẹ́lẹ̀ àti láti rántí, kì í ṣe àwọn ibi tó wà fúnra wọn. Ìrìn-àjò àkókò jẹ́ àìbáralọ ọgbọ́n-èrò nítorí kò sí ipò…
Àkíyèsí (Attention)
Ìdojúkọ ìmọ̀ra sí ohun pàtó kan nígbà tí à ń fojú fò àwọn yòókù. Àkíyèsí ń yàn ohun tí ọkàn ń ṣiṣẹ́ lé jùlọ ní àkókò kan.
Àmì-ìfihàn (Signal)
Ìlànà ohun-tí-a-fi-sí tàbí ohun-tí-a-mú-jáde tó ń gbé ìsọfúnni.
Àmì-ọjà (Brand)
Ìlànà àwọn àmì-ìfihàn tí a lè dámọ̀ — orúkọ, àpẹẹrẹ, orúkọ-rere — tí ó gbé ìgbẹ́kẹ̀lé tí a kójọ láti inú pàṣípàrọ̀ àìfipá-mú tí ó dúró ṣinṣin. Iye gidi àmì-ọjà kì í ṣe ìlànà náà fúnra rẹ̀ ṣùgbọ́n ìgbẹ́kẹ̀lé tí ó dúró fún: ìfojúsọ́nà pé àwọn òwò ọjọ́-iwájú yóò mú iye tí ó bá ìrírí àtẹ̀yìnwá mu wá. A…
Àsọtẹ́lẹ̀ (Prediction)
Ẹ̀rí-ẹ̀tọ́ kan nípa ohun tó máa ṣẹlẹ̀ lórí ìpìlẹ̀ àwòṣe tàbí èrò-ìgbàgbọ́. Àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ni bí àwọn àwòṣe ṣe ń dojúkọ ohun-tí-ó-wà; àwọn àsọtẹ́lẹ̀ tó ṣàṣìṣe ń ṣípayá àwọn àṣìṣe.
Àtinúdá (Innovation)
Dídá àwọn èrò, ohun-èlò, tàbí ìlànà-iṣẹ́ tuntun nípasẹ̀ àdánwò, àṣìṣe, àti ìkẹ́kọ̀ọ́. Àtinúdá ń gbilẹ̀ nínú òmìnira àti òwò-òmìnira, níbi tí ìwúrì ti ń san ewu padà tí ìmọ̀-pínká sì ń tan ìtẹ̀síwájú. Àwọn ètò ìfipá-mú ń pa á lára nípa jíjẹ ìkùnà níyà tàbí fífipá mú ìbádọ́gba lòdì sí ìyípadà-àìlópin.
Àwòṣe (Model)
Èrò tó rọrùn nípa bí ohun kan ṣe ń ṣiṣẹ́, tí a ń lò láti lóye, ṣàlàyé, tàbí sọtẹ́lẹ̀ rẹ̀. Àwòṣe kì í ṣe ohun-tí-ó-wà; a ń dájọ́ rẹ̀ nípa bí àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀ ṣe bá ohun tó ń ṣẹlẹ̀ ní ti gidi mu tó.
Àwùjọ (Society)
Ìṣọ̀kan àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan tó ń bára wọn ṣe pàṣípàrọ̀ lójú ìfẹ́-inú nípasẹ̀ òwò, ìbánisọ̀rọ̀, àti ìfaramọ́. Àwùjọ ń jáde láti ìsàlẹ̀ sí òkè látinú ìyípadà-àìlópin, láìnílò ipá tàbí ètò àárín-gbùngbùn. Àwọn 'àwùjọ' ti ìfipá-mú (gẹ́gẹ́ bí ti abẹ́ ètò-ìpín-tipátipá) ń kùnà nípa kíkọminú àìtó, ìwúrì, àti…
Àwọn-ènìyàn (People)
Ìtọ́ka púpọ̀ sí àwọn olùṣe, tí a lò nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀ nípa ọ̀pọ̀ ẹnìkọ̀ọ̀kan láìfi ìdánimọ̀ àkójọpọ̀, ẹ̀tọ́ àkójọpọ̀, tàbí ojúṣe-àkójọpọ̀ hàn. Àwọn-ènìyàn jẹ́ ọ̀rọ̀ ìkékúrú; gbogbo ẹ̀tọ́, àṣàyàn, àti ojúṣe ń dúró pẹ̀lú olùṣe kọ̀ọ̀kan ní ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
Ààlà (Boundary)
Ààlà ni ìbòdè tí àwọn ẹlòmíràn kò gbọdọ̀ kọjá láì sí ìfọwọ́sí. Ààlà ní í ṣe pẹ̀lú ara, ohun-ìní, àti ìfaramọ́.
Àìbìkítà (Negligence)
Àìṣe àwọn ìṣe tó bọ́gbọ́n mu láti yẹra fún dída ìpalára sílẹ̀.
Àìléwu (Safety)
Ipò tí àwọn ààlà olùṣe kò sí lábẹ́ ìhàlẹ̀ tó-ṣeé-gbàgbọ́ ti ìrúfin. Àìléwu jẹ́ àìsí ìpalára tó-ṣeé-gbàgbọ́, kì í ṣe àìsí ewu-ṣíṣeéṣe, àìnítẹ̀ẹ́lọ́rùn, àìfaramọ́, tàbí àìdánilójú. Lílo "àìléwu" láti dá ìfipá-mú láre — dídènà ọ̀rọ̀ sísọ, òwò, tàbí ìrìn-àjò láìsí olùfaragbá tó-ṣeé-mọ̀ àti okùnfà…
Àìlẹ́bi (Innocence)
Àìní ẹ̀bi. Olùṣe kan jẹ́ aláìlẹ́bi bí kò bá ti dá ìpalára sílẹ̀ lòdì sí ìfẹ́ ẹlòmíràn, láìka ìfura, ẹ̀sùn, tàbí ìmọ̀lára sí.
Àìmọ̀ (Ignorance)
Àìní ìmọ̀. Àìmọ̀ jẹ́ ohun tó wọ́pọ̀ tí a sì lè wò sàn nípasẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́; ṣíṣe àdíbọ́n pé àìmọ̀ jẹ́ ìmọ̀ ní í dá ìpalára sílẹ̀.
Àìnípẹ̀kun-aláìlákòókò (Timeless Infinity)
Àdánidá àìnípẹ̀kun, aláìlópin ti ìyípadà àgbáyé, láìsí ìbẹ̀rẹ̀ tàbí òpin. Láti inú rẹ̀ ni gbogbo ohun gidi ti ń jáde, pẹ̀lú ọgbọ́n-èrò àti àwọn òfin déédéé, tó ń fihàn ìdí tí àwọn ìṣàkóso láti òkè-wá kò fi lè dúró pẹ́.
Àìpé (Fallibility)
Òtítọ́ náà pé gbogbo olùṣe ń ṣe àṣìṣe tí wọn kò sì pé ní òye tàbí ní rere. Àwọn ètò tó gbà pé olùṣe kò ní àbùkù ń béèrè ipá láti ṣiṣẹ́, èyí tó ń ba òmìnira jẹ́ tó sì ń mú ìpalára wá.
Àìtó (Scarcity)
Òtítọ́ pé àwọn ohun-èlò ní ààlà nígbà tí àwọn ìfẹ́ kò ní ààlà. Àìka èyí sí ń mú irọ́ wá nínú àwọn ètò bíi ètò-ìpín-tipátipá, tí ń fa ọ̀wọ́n àti ipá. Ọgbọ́n-èrò ń béèrè pé kí a máa ṣòwò ní òmìnira láti kojú u dáradára jùlọ.
Àǹfààní (Benefit)
Nǹkan tí olùṣe ní iye sí tí ó sì fínnúfíndọ̀ gbà. Bí a bá fipá-mú 'àǹfààní' kan sí ẹnìkan, kì í ṣe àǹfààní bí kò ṣe ìpalára.
Àṣàyàn (Choice)
Ìpinnu tí a ṣe ní òmìnira, láìsí ipá, ìhàlẹ̀, tàbí irọ́. Láìsí àṣàyàn, ojúṣe a parẹ́.
Àṣìṣe (Error)
Àìbámu láàrin ẹ̀rí-ẹ̀tọ́, èrò-ìgbàgbọ́, àwòṣe, tàbí àsọtẹ́lẹ̀ àti ohun-tí-ó-wà. Àṣìṣe kì í ṣe búburú; kíkọ̀ láti tún un ṣe ni búburú.
Àṣírí-ẹni (Privacy)
Ìṣàkóso lórí ohun tí àwọn ẹlòmíràn mọ̀ nípa rẹ. Àṣírí-ẹni jẹ́ ààlà. Kíkọjá rẹ̀ láìsí ìfọwọ́sí jẹ́ ìpalára. Kò sí ìfojúsọ́nà àṣírí-ẹni ní àwọn ibi gbangba tàbí ní àwọn ibi àdáni tó jẹ́ ti àwọn ẹlòmíràn.
Àṣẹ (Authority)
Olùṣe tàbí ẹgbẹ́ tó ń pe ara rẹ̀ pé ó ní ẹ̀tọ́ láti sọ fún àwọn ẹlòmíràn ohun tí wọn yóò ṣe tàbí láti gba ohun tí wọ́n ní. Àṣẹ jẹ́ agbára tí a fifún ara ẹni nìkan, kò sì ní agbára ìwà-rere àyàfi tí ó bá wá láti inú ìfaramọ́ àìfipá-mú gbogbo ènìyàn.
Àṣẹ-ìyọ̀nda (Permission)
Ìfọwọ́sí tó hàn kedere tí a fún ṣáájú ìṣe kan tó ń kan ẹlòmíràn. Láìsí àṣẹ-ìyọ̀nda, ìṣe náà ń di ìpalára.
È
Èrè (Profit)
Iye rere tí a jèrè láti inú òwò-òmìnira tàbí àtinúdá lẹ́yìn tí a ti ka àwọn ìnáwó àti àìtó. Èrè ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìwúrì, ó ń tọ́ka ìṣẹ́gun nínú pípèsè ohun tí àwọn ẹlòmíràn fẹ́ láìsí ipá; àìka rẹ̀ sí (bí nínú àwọn ètò ìfipá-mú) ń mú ìfọ́nù àti àṣìṣe wá.
Èrè-àti-àdánù-dọ́gba (Zero-Sum)
Èrò-ìgbàgbọ́ èké pé èrè olùṣe kan gbọdọ̀ jẹ́ àdánù ọmìíràn, tí ń fojú fo bí òwò tinútinú ṣe ń dá iye fún àwọn ẹ̀gbẹ́ méjèèjì. Ìrònú èrè-àti-àdánù-dọ́gba ń tan ìfipá-mú (bí n kò bá lè jẹ́gún àyàfi bí o bá pàdánù, ipá di ohun "tó bófin-mu") ó sì ń fọ́ àwọn ènìyàn lójú sí bí pàṣípàrọ̀ òmìnira,…
Èrò (Idea)
Ìrònú-èrò tí a dá nípa bí ohun kan ṣe rí, bí ó ṣe lè rí, tàbí bí ó ṣe yẹ kí ó rí. A lè pín àwọn èrò, dán wọn wò, mú wọn dára síi, tàbí kọ̀ wọ́n sílẹ̀ nípasẹ̀ ọgbọ́n-èrò àti ìrírí.
Èrò-ìgbàgbọ́ (Belief)
Èrò tí olùṣe gbà pé ó jẹ́ òtítọ́, yálà ó bá ohun-tí-ó-wà mu tàbí kò bá a mu. Èrò-ìgbàgbọ́ a máa léwu nígbà tí a bá hùwà sí i bí ohun tí a kò lè bi léèrè dípò ohun tí a lè dán wò.
Èrò-ọkàn (Intention)
Ìtọ́sọ́nà tí a wéwèé fún ìṣe. Èrò-ọkàn ṣe pàtàkì fún òye ìdí tí olùṣe fi ṣe nǹkan ṣùgbọ́n kì í pa ìpalára tí a ti dá sílẹ̀ rẹ́.
Ètò (System)
Àkójọpọ̀ àwọn òfin àti ìṣe tó ń ṣiṣẹ́ pa pọ̀. A ń dá ètò lẹ́jọ́ nípa bóyá ó ń ṣẹ̀dá ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ti ìfẹ́-inú tàbí ìpalára tí a fi ipá mú.
Ètò-ìpín-tipátipá (Socialism)
Ètò tó ń ṣèlérí déédéé ṣùgbọ́n tó ń lo ipá láti gbà àti láti pín kiri láìsí ìfọwọ́sí. Ó kọminú àìtó, ìwúrì, àti ìmọ̀-pínká, ó sì máa ń yọrí sí ìṣàkóso, irọ́, àti ìwó-lulẹ̀ nígbà gbogbo. Ó burú lójú ìwà-rere nítorí pé ó ń rú ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀, ó sì ń ṣẹ̀dá àwọn olùfaragbá nípasẹ̀ ìfipá-mú.
Ètò-ìpò (Hierarchy)
Ìṣètò níbi tí àwọn kan ti ń sọ pé àwọn ní agbára lórí àwọn ẹlòmíràn, lọ́pọ̀ ìgbà láìsí ìfọwọ́sí. Àwọn ètò-ìpò ń di tó-bófin-mu nìkan nípasẹ̀ ìfaramọ́ tinútinú; àwọn tí a fipá dá ń bí ìfipá-mú àti àṣìṣe, nítorí agbára ń kọ ìwúrì sílẹ̀ ó sì ń tan àìmọ̀ ká. Nínú ìyípadà-àìlópin, àwọn ètò tó tẹ́jú, tó…
Ètò-ọrọ̀-ajé (Economy)
Àwọn òwò tinútinú àti ìṣẹ̀dá-ọjà láàrin àwọn ènìyàn tó ń bá àìtó lò. Ètò-ọrọ̀-ajé ń gbilẹ̀ lórí òwò-òmìnira àti ìwúrì, ó sì ń kùnà nígbà tí ipá (bíi ìṣàkóso-òfin tàbí owó-orí) bá yí i pa dà nípa fífọ ìfọwọ́sí, ìwúrì, àti ìmọ̀-pínká. Láti inú ìyípadà-àìlópin, àwọn ètò-ọrọ̀-ajé ń ṣètò ara wọn láìsí…
Ètò-ọrọ̀-ajé-òmìnira (Capitalism)
Ètò níbi tí àwọn ènìyàn ti ń ta ohun-ìní, èrò, àti iṣẹ́ òwò ní òmìnira láìsí ipá tàbí ìdíwọ́. Ó ń hù jáde lọ́nà àdánidá láti inú ìyípadà-àìlópin àti ìwúrì, ó ń san èrè fún àtinúdá ó sì ń dojúkọ àìtó nípasẹ̀ pàṣípàrọ̀ àìfipá-mú. Kò dàbí ètò-ìpín-tipátipá, kò nílò ìfipá-mú láti ṣiṣẹ́ ó sì ń dá ọrọ̀…
Ì
Ìbàjẹ́ (Damage)
Ìyípadà búburú sí ara ẹnìkan, ohun-ìní wọn, tàbí òmìnira wọn tí wọn kò fọwọ́sí. Ìbàjẹ́ ni ìwọ̀n ohun-èlò ti ohun tí a pàdánù — apá tí ìsanpadà ń tún ṣe. Ìbàjẹ́ àìfẹ́ sí olùṣe jẹ́ ìpalára, ìpalára sì ni ohun tó ń dá àwọn olùfaragbá sílẹ̀.
Ìbánisọ̀rọ̀ (Communication)
Ìmúná ìròyìn láàrin àwọn olùṣe nípasẹ̀ àwọn àmì-ìfihàn.
Ìbánisọ̀rọ̀-òmìnira (Free Communication)
Pàṣípàrọ̀ ìròyìn, ìrònú-èrò, tàbí èrò tinútinú láàrin àwọn olùṣe. Ìbánisọ̀rọ̀ ń béèrè ìfọwọ́sí, òtítọ́, àti òmìnira kúrò lọ́wọ́ ipá; láìsí ìwọ̀nyí, ó ń di ìfọwọ́yí tàbí ìfipá-mú.
Ìbẹ̀rù (Fear)
Ìdáhùn ti ìmọ̀lára sí ìfojúsọ́nà ìrora tàbí ìbàjẹ́. Ìbẹ̀rù ń tọ́ ènìyàn sọ́nà láti yẹra fún ìpalára ṣùgbọ́n ó di ohun-èlò ìfipá-mú nígbà tí a bá mọ̀ọ́mọ̀ ru u sókè nípasẹ̀ ìhàlẹ̀ tàbí ipá.
Ìdájọ́ òdodo (Justice)
Ìṣe ọlá-àṣẹ olùfaragbá láti dí gbèsè ìwà-rere tí ìpalára dá sílẹ̀ pa. Gbèsè náà lè dí nípa gbígbà — ní ìfẹ́sẹ̀-ìbámu kàn ìpalára padà sí ẹni-ẹ̀ṣẹ̀ (ìgbẹ̀san-déédéé) — tàbí nípa ìtúsílẹ̀ tinútinú (ìdáríjì). Méjèèjì ń pa ẹ̀bi rẹ́. Ìsanpadà ń tún ìbàjẹ́ ohun-èlò ṣe lọ́tọ̀; Ìdájọ́ òdodo ń yanjú gbèsè…
Ìdáríjì (Forgiveness)
Ìrísí Ìdájọ́ òdodo nínú èyí tí olùfaragbá ń dí gbèsè ìwà-rere náà pa nípasẹ̀ ìtúsílẹ̀ tinútinú. Ìdáríjì lè gbòòrò dé fífi ìsanpadà èyíkéyìí tó ṣẹ́kù sílẹ̀. Ó wúlò nìkan nígbà tí olùfaragbá gan-an bá fi í fún ní òmìnira, láìsí ìfipá-mú, ìfunpá, tàbí ìfàrọ́pò láti ọwọ́ àwọn ẹlòmíràn. Ìdáríjì jẹ́…
Ìdásílẹ̀-àwùjọ (Social Construct)
Èrò tí a pín tó wà nítorí pé àwùjọ kan ka á sí ohun gidi. Agbára rẹ̀ wá láti inú àwọn ènìyàn tí ń kópa nínú rẹ̀. Àwọn kan jẹ́ ti ìfọwọ́sí — èdè, eré, owó, ìwà-ọ̀mọ̀lúàbí — níbi tí kíkúrò nínú rẹ̀ máa ná ọ ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àwọn ẹlòmíì, kò sí ohun mìíràn. Àwọn mìíràn jẹ́ ti ìfipá — ààlà ìpínlẹ̀,…
Ìdènà-nípa-ìbẹ̀rù (Deterrence)
Ìgbìyànjú láti dènà ìpalára nípa híhalẹ̀ ìjìyà dípò dídáhùn sí ìpalára tí a ti ṣe. Ìdènà-nípa-ìbẹ̀rù ń fojúsùn ìbẹ̀rù nínú àwọn aṣẹ̀ṣẹ̀ tó ṣeéṣe, kì í ṣe ìdájọ́ òdodo fún àwọn olùfaragbá gidi, ó sì ń di àìṣèdájọ́ òdodo nígbà tó bá ń jẹ ni níyà láìsí olùfaragbá.
Ìdíje (Competition)
Ìlànà àdánidá ti àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan tàbí àwọn ẹgbẹ́ tó ń làkàkà láti pèsè iye tó dára síi nínú òwò. Ìdíje ń mú ìlọsíwájú àti ìmúná-yanjú láìsí ipá, ó ń fi ìjìyà jẹ àwọn àṣìṣe nípasẹ̀ àwọn àǹfààní tí a pàdánù dípò àwọn ìyà tí a fipá lélẹ̀. Ó bá ìyípadà-àìlópin mu, nítorí àwọn aníkànjọpọ́n tó le koko…
Ìdùnnú (Happiness)
Ipò kan nínú èyí tí kò sí ìṣòro tí ohun gbogbo sì ń ṣẹlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìfojúsọ́nà — ìyẹn ni pé, àwòṣe olùṣe bá ohun-tí-ó-wà mu, kí ó má baà pàdé ìyàlẹ́nu àìfẹ́ púpọ̀. Nínífẹ̀ẹ́sí ohun tí ènìyàn ń ṣe, àti ìrọ̀rùn, ni àwọn kọ́kọ́rọ́ rẹ̀; ìmọ̀-sáyẹ́nsì àti ìmọ̀-ẹ̀rọ ń mú un lọ́rọ̀ síi nípa fífi àwọn…
Ìfarahàn-fúnra-rẹ̀ (Emergence)
Ìlànà-iṣẹ́ nípa èyí tí àwọn ìtòlélé tó dúró ṣinṣin, àwọn òfin, àti àwọn ìbáṣepọ̀ ṣe ń jáde gẹ́gẹ́ bí àwọn ìlànà tó dúró nínú ìyípadà-àìlópin. Kò sí ohun tí a gbé wọlé láti òde; àyè, àkókò, ìwọ̀n-jíòmẹ́tírì, àti àwọn ìdúró-ṣinṣin ti ara kì í ṣe ìpìlẹ̀ bíkòṣe pé wọ́n ń ṣètò ara wọn láti inú ìṣàn…
Ìfaramọ́ (Agreement)
Ìpàdé ọkàn-sí-ọkàn tó ṣe kedere, tó wáyé láìfipá-mú, níbi tí gbogbo ẹgbẹ́ ti ní òye àti tí wọ́n sì gba àwọn ọ̀rọ̀-àdéhùn fún ìbáṣepọ̀ tí a dábàá tí ó kan ààlà. Láìsí ìfaramọ́ tàbí àṣẹ-ìyọ̀nda, ìṣe tó kọjá ààlà ẹlòmíràn máa ń jásí ìrúfin àti ìpalára.
Ìfihàn (Expression)
Ìlànà-iṣẹ́ ti mímú àwọn ohun-tí-a-mú-jáde jáde, títí kan ìṣe, tí ó ń gbé èrò tàbí ìròyìn kọjá.
Ìfipá-mú (Coercion)
Ìfunpá òde tó ń kọjá tàbí tó ń rọ́pò èrò-ọkàn tàbí ìpinnu olùṣe, bíi gbígba ohun tí wọ́n ní tàbí fífipá mú wọn láti ṣe láìsí ìfaramọ́. Ìfipá-mú ń ba Òfin Wúrà jẹ́, ó sì ń dá olùfaragbá sílẹ̀; kò tọ̀nà àyàfi tí a bá lò ó gẹ́gẹ́ bí ìjìyà tó bá ìpalára tí a ti ṣe tẹ́lẹ̀ mu déédéé.
Ìfipámúṣe (Enforcement)
Lílo ipá tàbí ìhàlẹ̀ ipá láti mú kí a tẹ̀lé àwọn òfin. Ìfipámúṣe jẹ́ tó-bófin-mu nìkan láti dáwọ́ ìpalára gidi dúró tàbí láti tún un ṣe.
Ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀ (Reciprocity)
Ìfẹ̀hìn-àti-ìwájú déédéé náà: má ṣe sí àwọn ẹlòmíràn ohun tí wọn kò bá fẹ́ kí a ṣe sí wọn. Òfin Wúrà ni ìrísí àìṣiṣẹ́-mọ́ rẹ̀, ìyẹn ni ìrísí má-ṣe-ṣe-ìpalára. Ètò-ìpín-tipátipá kùnà nínú èyí nípa fífipá mú àwọn ènìyàn láti fi ohun tí wọ́n kọ́ sílẹ̀ láìsí ìfaramọ́.
Ìfẹ́ (Love)
Ìlànà tinútinú ti ìtọ́jú, àkíyèsí, àti ìfaramọ́ síhà olùṣe mìíràn, tó dúró lórí òmìnira dípò ọ̀ranyàn. Ó ń dàgbà nípasẹ̀ àjọṣe tí a yàn, ìbánisọ̀rọ̀ olóòótọ́, àti ọ̀wọ̀ àdìpọ̀ fún àwọn ààlà. Ìfẹ́ kì í fún ni ní ìní tàbí ìṣàkóso; ó ń ti ìṣàkóso-ara-ẹni ẹlòmíràn lẹ́yìn. Ó ń ní agbára síi nígbà tí…
Ìfẹ́-inú (Will)
Ìfẹ́-inú náà tó ń darí àwọn èrò-ọkàn àti àwọn ìṣe.
Ìfẹ́-mọ̀ (Curiosity)
Ìfẹ́-mọ̀ ni ìfẹ́ láti di àlàfo tó wà láàrin àwòṣe àti ohun-tí-ó-wà nítorí ara rẹ̀ — láti lọ síwájú sí ohun tí a kò tíì lóye, kí a sì wá ìyàlẹ́nu tí ń mú àwòṣe dára síi. Ìfẹ́-mọ̀ ń yí àṣìṣe padà láti inú ìhàlẹ̀ di oúnjẹ: olùṣe tó ní ìfẹ́-mọ̀ ń tẹ̀ síwájú sí etí ohun tí ó mọ̀, kì í sì í fà sẹ́yìn…
Ìfọwọ́sí (Consent)
Ìfaramọ́ ohun kan ní òmìnira láìsí ìfunpá, ẹ̀tàn, tàbí ìtannijẹ. Òwò àti ìpinnu-òwò tòótọ́ ń béèrè ìfọwọ́sí láti ọ̀dọ̀ gbogbo ẹ̀gbẹ́; láìsí rẹ̀, ìṣe ń di olè-jíjà tàbí ìpalára, èyí tí a gbọdọ̀ tún ṣe nípasẹ̀ ìsanpadà.
Ìgbàgbọ́ (Faith)
Ìgbẹ́kẹ̀lé tàbí ìfaramọ́ tí a dìmú lábẹ́ àìdánilójú, níbi tí ẹ̀rí kò ti yanjú ìbéèrè náà, tàbí tí kò lè yanjú rẹ̀. Ìgbàgbọ́ lè gbé ìrètí, ìtumọ̀, àti ìpinnu dúró; lórí àwọn ìbéèrè tí ẹ̀rí kò lè dé, kò ṣeé fihàn tòótọ́ bẹ́ẹ̀ ni kò ṣeé fihàn èké. Ó di eléwu nìkan nígbà tí ó bá ti ara rẹ̀ mọ́ kúrò…
Ìgbẹ̀san-déédéé (Retribution)
Ìrísí Ìdájọ́ òdodo nínú èyí tí olùfaragbá, tàbí aṣojú tó ń ṣe lórúkọ olùfaragbá, ń dí gbèsè ìwà-rere pa nípa kíkàn ìpalára padà sí ẹni-ẹ̀ṣẹ̀ ní ìfẹ́sẹ̀-ìbámu. Ìgbẹ̀san-déédéé láìsí olùfaragbá jẹ́ àìṣèdájọ́ òdodo. Ìgbẹ̀san-déédéé tó kọjá ìwọ̀n-déédéé ń di ìgbẹ̀san-ìbínú.
Ìgbẹ̀san-ìbínú (Revenge)
Ṣíṣe ìpalára sí ẹnìkan láti tẹ́ ìbínú, ìkannú, tàbí ìfẹ́ ìgbẹ̀san lọ́rùn, dípò láti dá ìwọ̀ntúnwọ̀nsì padà fún olùfaragbá. Ìmọ̀lára ni ó ń darí ìgbẹ̀san-ìbínú, kì í ṣe Ìdájọ́ òdodo, ó sì lè wà pàápàá nígbà tí kò sí ìsanpadà tàbí ìgbẹ̀san-déédéé ìbámu kankan.
Ìgbẹ́kẹ̀lé (Trust)
Ìgboyà pé àwọn ẹlòmíràn kì yóò parọ́, kì yóò jalè, bẹ́ẹ̀ ni wọn kì yóò lo ipá. Ìgbẹ́kẹ̀lé ni ìpìlẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti òwò.
Ìhàlẹ̀ (Threat)
Ìlérí ìpalára tí a fi ń fipá mú ìtẹríba. Ìhàlẹ̀ ti jẹ́ ọ̀nà ìwà-ipá tẹ́lẹ̀.
Ìjìbìtì (Fraud)
Ẹ̀tàn tí a lò láti rí iye, ìṣàkóso, tàbí ìfaramọ́ gbà tí olùṣe tí a tàn kì bá fi fún pẹ̀lú ìròyìn kíkún.
Ìjìyà (Punishment)
Apá ìfipámúṣe ti Ìdájọ́ òdodo: lílo ìgbẹ̀san-déédéé tàbí ìsanpadà gẹ́gẹ́ bí olùfaragbá tàbí aṣojú rẹ̀ ṣe darí. Fún àwọn ìpalára tòótọ́ pẹ̀lú àwọn olùfaragbá tòótọ́ nìkan; ète rẹ̀ ni láti dí gbèsè ìwà-rere pa, kì í ṣe láti ṣàkóso. Ìjìyà ni Òfin Wúrà tí a fi ṣiṣẹ́ — kíkàn ohun tí a ṣe padà láti dá…
Ìjìyà-àkójọpọ̀ (Collective Punishment)
Fífi ìjìyà jẹ ẹgbẹ́ kan fún ìṣe ọ̀kan tàbí àwọn kan nínú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, láìka ẹ̀bi ẹnìkọ̀ọ̀kan sí. Ìjìyà-àkójọpọ̀ máa ń dá àwọn olùfaragbá aláìlẹ́bi sílẹ̀ nígbà gbogbo, nítorí náà ó jẹ́ àìṣòdodo.
Ìjọba (Government)
Àjọ kan tó ń sọ pé òún ni aníkànjọpọ́n ipá lórí ìpínlẹ̀ kan, tó ń lo ìfipá-mú gẹ́gẹ́ bí owó-orí tàbí òfin láìsí ìfọwọ́sí kíkún ti àwọn tó kan. Ìjọba ń ba Òfin Wúrà jẹ́ nípa dídá àwọn olùfaragbá sílẹ̀ nípasẹ̀ olè-jíjà àti ìṣàkóso, ó sì ń kọ àìpé àti ìmọ̀-pínká sílẹ̀. Ọgbọ́n-èrò béèrè pé kí ó dín kù…
Ìjọba-tiwa-n-tiwa (Democracy)
Ìlànà ìpinnu àkójọpọ̀ níbi tí a ti ń yan àwọn òfin nípasẹ̀ ìbò dídì. Ìbò kò lè dá ìfọwọ́sí; àwọn ìṣe tó ń kọjá àwọn ààlà ṣì ń dá olùfaragbá sílẹ̀ pàápàá bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ bá ti ṣe àtìlẹ́yìn fún wọn.
Ìjọba-ìkà (Tyranny)
Lílo agbára láìsí ìfọwọ́sí, níbi tí àṣẹ ti ń fipá mú àwọn ìṣe, tí ó ń gba ohun-ìní, tàbí tó ń jẹni-níyà láìsí àwọn olùfaragbá. Ìjọba-ìkà ń fojú fo ìyípadà-àìlópin, ìwúrì, àti àìpé, ó sì ń wó palẹ̀ nígbà gbogbo sínú ìpalára — àwọn ètò tòótọ́ ń kọ̀ ọ́ sílẹ̀ fún ètò tinútinú.
Ìjọba-òfin (Nomocracy)
Ìjọba nípasẹ̀ òfin tó wá láti inú ọgbọ́n-èrò àti ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀, kì í ṣe nípasẹ̀ ìfẹ́-inú àwọn olùṣàkóso tàbí àwọn àkójọpọ̀. Nínú ìjọba-òfin, àwọn òfin tó ń dènà tàbí tó ń tún ìpalára gidi ṣe nìkan ni ó jẹ́ tó-bófin-mu, kò sì sí olùṣe tàbí àṣẹ tó dúró lókè òfin.
Ìkápá-ìṣe (Agency)
Agbára láti bẹ̀rẹ̀ àwọn ìṣe.
Ìkẹ́kọ̀ọ́ (Learning)
Ṣíṣe àtúnṣe àwọn ìrònú-èrò, èrò, tàbí àwòṣe nígbà tí ìfitọ́nilétí tuntun bá dé tàbí nígbà tí àwọn àsọtẹ́lẹ̀ bá kùnà. Ìkẹ́kọ̀ọ́ ń dín àṣìṣe kù pẹ̀lú àkókò láìní láti lo ipá.
Ìlànà (Pattern)
Ìrísí tó ń tún ara rẹ̀ ṣe, tó sì ṣeé dá-mọ̀ nínú ìyípadà-àìlópin. Àwọn ìlànà ni afárá tó wà láàrin ìṣàn òdì àti ohun gbogbo tí àwọn olùṣe lè ṣàkíyèsí, sọ orúkọ, tàbí lò. Àwọn òfin ti-ara, àwọn ìdúró-ṣinṣin, àwọn ìkọ́, àti àní àwọn olùṣe fúnra wọn jẹ́ àwọn ìlànà tó ń dúró pẹ́ nítorí ìrísí wọn ń ti…
Ìlànà-iṣẹ́ (Process)
Ìtẹ̀léra àwọn ìṣe tàbí ìyípadà tó ń ṣẹlẹ̀ jálẹ̀ àkókò. Ìlànà-iṣẹ́ ń ṣàlàyé bí nǹkan ṣe ń ṣẹlẹ̀, kì í ṣe ohun tó wà nìkan.
Ìmọ̀ (Knowledge)
Òye-jíjinlẹ̀ tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé tí a kọ́ láti inú àwọn àwòṣe tí a dán wò tí ó ń bá ohun-tí-ó-wà mu nígbà gbogbo. Ìmọ̀ ń dàgbà nípasẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀, àṣìṣe, àti ìkẹ́kọ̀ọ́, kì í ṣe nípa ìkéde tàbí ipá.
Ìmọ̀-pínká (Decentralized Knowledge)
Èrò náà pé kò sí ẹnìkan tàbí àwùjọ kan tó lè mọ ohun gbogbo nípa ohun tí àwọn ẹlòmíràn nílò, fẹ́, tàbí lè ṣe. Àwọn ènìyàn ló mọ ìgbésí ayé tiwọn jùlọ, nítorí náà àwọn ètò àárín (bíi nínú ètò-ìpín-tipátipá) ń kùnà nítorí wọ́n ń kọ ọgbọ́n pínpín yìí sílẹ̀.
Ìmọ̀lára-àdáni (Qualia)
Apá àdáni ti “bí ó ti rí” nínú ìrírí, gẹ́gẹ́ bí bí ìrora ṣe ń rí lára tàbí bí àwọ̀ pupa ṣe ń farahàn. Ìmọ̀lára-àdáni jẹ́ ìrírí tòótọ́ ṣùgbọ́n a kò lè pín wọn tààrà tàbí wọ̀n wọn láti òde.
Ìmọ̀ra (Awareness)
Ìdámọ̀ tàbí ìwádìí nǹkan kan láti ọwọ́ ọkàn — ti inú (ìrònú-èrò, ìmọ̀lára) tàbí ti òde (àwọn nǹkan, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀). Ìmọ̀ra ni jíjẹ́ alákíyèsí sí nǹkan tí ọkàn lè ṣàpẹẹrẹ rẹ̀.
Ìmọ̀ra-ẹni (Self-Awareness)
Ibi tí ẹ̀rí-ọkàn ti dá ìlànà ara rẹ̀ mọ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tó yàtọ̀ sí ìyípadà-àìlópin tó yí i ká. Níbi tí ẹ̀rí-ọkàn jẹ́ ìlànà-iṣẹ́ ti àwòṣe-ara-ẹni tó ń tún ara rẹ̀ ṣe léraléra, ìmọ̀ra-ẹni ni àbájáde rẹ̀: olùṣe mọ̀ pé òún wà, ó mọ̀ pé òún ń ṣe ìṣe, ó sì lè ya ààlà rẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò nínú ìyókù…
Ìní (Ownership)
Ìbátan tó wà láàrin olùṣe àti ara rẹ̀, ìṣe rẹ̀, tàbí ohun-ìní tí a rí gbà láìpa àwọn ẹlòmíràn lára. Ìní ń fún ni ní ìṣàkóso ní àdáni, ó sì ń mú àwọn ẹlòmíràn dè láti bọ̀wọ̀ fún un àyàfi tí a bá fún ni ní ìfọwọ́sí.
Ìní-ara-ẹni (Self-Ownership)
Ẹ̀tọ́ ìpìlẹ̀ láti ṣàkóso ara ẹni, ọkàn, àti ìṣe láìsí ìdíwọ́. Láti inú rẹ̀ ni gbogbo ohun-ìní àti òmìnira ti jáde; kíkọ̀ ọ́ ń dá ẹrú tàbí ìfipá-mú láre, ó ń rú Òfin Wúrà, ó sì ń ṣẹ̀dá àwọn olùfaragbá.
Ìpalára (Harm)
Ìbàjẹ́ àìfẹ́ sí olùṣe, ara wọn, ohun-ìní wọn, tàbí òmìnira wọn. Ìpalára ń dá olùfaragbá sílẹ̀, ó sì ń ṣàlàyé ààlà tó wà láàrin òmìnira àti ìwà-ọ̀daràn.
Ìpinnu (Decision)
Ìfaramọ́ láti ṣe gẹ́gẹ́ bí èrò-ọkàn kan.
Ìpinnu-òwò (Deal)
Ìfaramọ́ tinútinú láti pàṣípàrọ̀ iye. Ìpinnu-òwò jẹ́ tó-bófin-mu nìkan nígbà tí gbogbo ẹ̀gbẹ́ bá fọwọ́sí tí a sì gbé òtítọ́ ró.
Ìpànìyàn (Murder)
Pípa olùṣe kan tí kò fọwọ́sí láti kú lọ́nà àmọ̀ọ́mọ̀ṣe. Ìpànìyàn yàtọ̀ láàrin àwọn ìpalára: ó ń pa olùṣe kanṣoṣo tó ní ọlá-àṣẹ láti dí gbèsè ìwà-rere tó dá sílẹ̀ pa run. Olùfaragbá náà kò lè gbà (ìgbẹ̀san-déédéé) tàbí túsílẹ̀ (ìdáríjì), kò sì lè fún aṣojú ní àṣẹ. Nítorí náà ìpànìyàn ń dá ẹ̀bi tó wà…
Ìpọ́njú-ìfipá (Duress)
Ipò wíwà lábẹ́ ìhàlẹ̀, ipá, tàbí ìfunpá tó ń mú agbára láti fọwọ́sí ní òmìnira kúrò. Olùṣe tó ń ṣe lábẹ́ ìpọ́njú-ìfipá kì í ṣe àṣàyàn — wọ́n ń tẹríba láti yẹra fún ìpalára. Ìfaramọ́, ìjẹ́wọ́, tàbí ìṣòwò èyíkéyìí tí a ṣe lábẹ́ ìpọ́njú-ìfipá jẹ́ asán, nítorí ìfọwọ́sí ń béèrè òmìnira, ìpọ́njú-ìfipá sì…
Ìrora (Pain)
Ìrírí ara tàbí ti-ọpọlọ tí kò dùn mọ́ni tí ìbàjẹ́ tàbí ìhàlẹ̀ ìbàjẹ́ dá sílẹ̀. Ìrora ń tọ́ka sí ìpalára tó ti ń ṣẹlẹ̀ tàbí tó fẹ́rẹ̀ẹ́ ṣẹlẹ̀.
Ìrònú (Reason)
Ìlànà-iṣẹ́ lílo ẹ̀rí láti ṣàwárí àwọn ìṣètò tí kò yí padà ti ọgbọ́n-èrò tí ń mú òtítọ́ wá.
Ìrònú-èrò (Thought)
Iṣẹ́ ti-ọpọlọ ti ríroye, ìfiwéra, tàbí ìrònú nípa ohun kan. Ìrònú-èrò wà nínú, ó sì lè jẹ́ òtítọ́ tàbí irọ́ ní ìbámu pẹ̀lú bóyá ó bá ohun-tí-ó-wà àti ọgbọ́n-èrò mu.
Ìròyìn Ayọ̀ (Good News)
Ìlérí tó ṣeéṣe pé ọ̀làjú, lábẹ́ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ olùfọwọ́sí tó ń bá a lọ, lè mú ìfẹ̀ẹ́sí-àyè-àìlópin wá fún gbogbo àwọn tó kópa nínú kíkọ́ ọ. Ìròyìn Ayọ̀ jẹ́ àìkú nípasẹ̀ ìmọ̀-ẹ̀rọ tí òfin àdánidá kò gba ààlà rẹ̀, kì í ṣe nípasẹ̀ ìgbàgbọ́ — èyí tí a jẹ́ nípasẹ̀ òwò, àtinúdá, àti ìfọwọ́sí, kì í ṣe èyí…
Ìrúfin (Violation)
Kíkọjá ààlà kan níbi tí a ti béèrè ìfọwọ́sí. Gbogbo ìrúfin ń dá olùfaragbá sílẹ̀.
Ìrúfin-àdéhùn (Contract Breach)
Àìṣe àwọn ọ̀rọ̀-àdéhùn tí a fọwọ́sí ní tinútinú nínú àdéhùn. Ìrúfin ń dá olùfaragbá sílẹ̀ — ẹ̀gbẹ́ tó gbára lé ìfaramọ́ náà tí ó sì jìyà ìbàjẹ́ láti inú ìrúfin rẹ̀. Ẹ̀gbẹ́ tó rú u jẹ ìsanpadà ní gbèsè fún ìbàjẹ́ tí a fà. Ìrúfin kì í ṣe ìṣàtúndúnàdúrà; ìṣàtúndúnàdúrà béèrè ìfọwọ́sí láti ọ̀dọ̀ gbogbo…
Ìsanpadà (Restitution)
Dídá iye tí a jí padà tàbí sísan fún ìpalára tí a ṣe. Ìsanpadà ń pa gbèsè tí ìwà-ìburúkú dá sílẹ̀ rẹ́.
Ìwà (Behavior)
Ìlànà àwọn ìṣe ní àkókò gígùn.
Ìwà-ipá (Violence)
Lílo tàbí ìhàlẹ̀ ipá láti pa ẹnìkan lára lòdì sí ìfẹ́ rẹ̀. Ìwà-ipá ń dá olùfaragbá sílẹ̀, a sì ń dá a láre nìkan láti dá ìpalára tí a ti ṣe tẹ́lẹ̀ dúró tàbí láti tún un ṣe.
Ìwà-rere (Morality)
Ṣíṣe ohun tó tọ́ lórí ọgbọ́n-èrò àti àìpa àwọn ẹlòmíràn lára lòdì sí ìfẹ́ wọn. Kò sí ètò tó jẹ́ ti-ìwà-rere bí ó bá nílò ipá láìsí ìfọwọ́sí — bíi gbígba agbára-iṣẹ́ nípa “àìní” tàbí àwọn ìbò. Ìwà-rere tòótọ́ ń bọ̀wọ̀ fún ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀: má ṣe sí àwọn ẹlòmíràn ohun tí wọn kò bá fẹ́ kí a ṣe sí wọn,…
Ìwà-ọ̀daràn (Crime)
Ìṣe tó pa ẹnìkan lára tí kò fẹ́ ẹ, tó ń dá olùfaragbá sílẹ̀. Bí kò bá sí olùfaragbá kò sí ìwà-ọ̀daràn — ọgbọ́n-èrò tó rọrùn láti inú Òfin Wúrà. Ìdájọ́ òdodo nìkan — àṣàyàn ọlá-àṣẹ olùfaragbá ti gbígbà tàbí ìtúsílẹ̀ — ni ó ń pa gbèsè ìwà-rere náà rẹ́.
Ìwé-gbèsè (IOU)
Ìlérí láti fi iye-pàtàkì jíṣẹ́ lẹ́yìn-ọ̀-ọ̀nà. Ó dára gan-an gẹ́gẹ́ bí ìgbẹ́kẹ̀lé tó wà lẹ́yìn rẹ̀ ṣe tó. Rírú ìwé-gbèsè láìní okùnfà jẹ́ ìjìbìtì.
Ìwé-àṣẹ (License)
Ìfaramọ́ tinútinú nínú èyí tí olùdá tàbí onílé ohun kan ti fún ẹlòmíràn ní àṣẹ-ìyọ̀nda láti lò ó lábẹ́ ọ̀rọ̀-àdéhùn tí a ṣàlàyé. Ìwé-àṣẹ jẹ́ ìrísí àdéhùn: ó béèrè ìfọwọ́sí, ọ̀rọ̀-àdéhùn tó ṣe kedere, àti ìbálòpọ̀ olóòótọ́ láti ọ̀dọ̀ ẹ̀gbẹ́ méjèèjì. Rírú ọ̀rọ̀-àdéhùn ìwé-àṣẹ jẹ́ ìrúfin-àdéhùn, tó ń…
Ìwòye (Perception)
Ìlànà-iṣẹ́ ti gbígba àti títúmọ̀ àwọn ohun-tí-a-fi-sí gẹ́gẹ́ bí àlàyé tó nítumọ̀.
Ìwúrì (Incentives)
Àwọn èrè tàbí ìjìyà tó ń tọ́ ohun tí àwọn ènìyàn ń ṣe sọ́nà. Àwọn ètò rere ń lò wọ́n lọ́nà àdánidá (bíi èrè fún iṣẹ́ àṣekúdórógbó), nígbà tí àwọn ètò búburú (bíi ètò-ìpín-tipátipá) ń ṣàìka wọn sí, èyí tó ń yọrí sí ìmẹ́lẹ́ tàbí àìtó ọjà.
Ìwọ̀n-déédéé (Proportion)
Ìjìyà lè dìde láti bá gbogbo ìpalára tí ìṣe kan dá sílẹ̀ ní tòótọ́ mu — pẹ̀lú àwọn àbájáde-ìṣe — kò sì gbọdọ̀ kọjá ìbẹ̀. Ìwọ̀n ni ìpalára tí a ṣe, kì í ṣe ohun tí a gbà: àjà olè ni pípàdánù ohun gbogbo tí ó ní, nítorí pé nípa gbígba ohun tí kì í ṣe tirẹ̀ ó pàdánù ààbò ohun tí í ṣe tirẹ̀. Nígbà tí…
Ìyíká-ààlà (Perimeter)
Àwọn olùṣe àti ìkápá tó ń gbòòrò síta, èyí tí ọ̀làjú fi ń dáàbò bo ara rẹ̀ kúrò lọ́dọ̀ ọkàn èyíkéyìí tó ń gbìyànjú láti di agbára-kanṣoṣo-ayé nípasẹ̀ ìjẹninìyà. Ìyíká-ààlà kì í ṣàkóso bẹ́ẹ̀ ni kì í kọ́kọ́ gbéṣẹ́ ṣáájú: ìjìyà ń béèrè àwọn olùfaragbá tòótọ́, nítorí náà kò sí olùṣe tí a lè kọlù fún…
Ìyípadà-àìlópin (Infinite Change)
Ìṣàn àìlákòókò, aláìlópin ti àgbáyé níbi tí ohun gbogbo ti ń yí padà láìdúró. Ìyípadà-àìlópin ni ìpìlẹ̀ ti ohun-tí-ó-wà — kò sí ohun tó dúró ṣánṣán, àti láti inú ìṣàn yìí ni ọgbọ́n-èrò, àwọn òfin àdánidá, àti gbogbo ìlànà ti ń farahàn fúnra wọn láìní ẹlẹ́dàá tàbí olùṣàkóso. Ó fi ìdí rẹ̀ hàn ìdí tí…
Ìṣe (Action)
Ìyípadà nínú àyíká tí olùṣe fà.
Ìṣàkóso (Control)
Agbára láti darí ohun kan. Ìṣàkóso lórí ara ẹni jẹ́ àdánidá; ìṣàkóso lórí àwọn ẹlòmíràn béèrè ìfọwọ́sí wọn tàbí ó di ìfipá-mú.
Ìṣàkóso-ara-ẹni (Autonomy)
Agbára láti gbé èrò-ọkàn kalẹ̀ àti láti ṣe ìpinnu láìsí ìṣàkóso láti òde.
Ìṣàkóso-òfin (Regulation)
Àwọn òfin tí àṣẹ fipá mú nípa lílo ipá tàbí ìhàlẹ̀, tí ó sábà ń sọ pé òún ‘ń dáàbò bò’ ṣùgbọ́n tí ó ń kọ ìmọ̀-pínká àti àìpé sílẹ̀. Ìṣàkóso-òfin ń ba òwò-òmìnira jẹ́, ó ń dá àìtó àtọwọ́dá sílẹ̀, ó sì ń ṣe ìpalára láìsí ìfọwọ́sí — ọgbọ́n-èrò pe é ní ìfipá-mú àyàfi bí ó bá kàn ń tún àwọn olùfaragbá…
Ìṣàkóso-ọjà (Market Dominance)
Ipò tí a ní nígbà tí a bá yan olùpèsè kan ní òmìnira nítorí ó ń pèsè iye tó dára síi. Ó ń dúró ní tó-bófin-mu nìkan níwọ̀n ìgbà tí àṣàyàn bá wà ní òmìnira tí a kò sì dí àwọn olùdíje lọ́nà. Nígbà tí a bá lo ipá tàbí àwọn òfin tí a gbé kalẹ̀ láti tẹ àwọn orogún lórí ba, ìṣàkóso-ọjà ń di aníkànjọpọ́n.…
Ìṣòkùnfà (Causation)
Ìjápọ̀ tààrà láàrin ìṣe àti àbájáde rẹ̀. Láìsí ìṣòkùnfà, ìfẹ̀sùnkàn kò bá ọgbọ́n-èrò mu.
Ìṣẹ̀dá-ọjà (Production)
Ṣíṣe ohun tó níye lórí láti inú agbára-iṣẹ́ àti ohun-àmúṣiṣẹ́. Orísun gbogbo ọrọ̀. Láìsí ìṣẹ̀dá-ọjà, kò sí ohun tí a lè fi ṣòwò.
Ò
Òfin (Law)
Ọgbọ́n-èrò ni òfin tó ga jùlọ. Má ṣe sí àwọn ẹlòmíràn ohun tí wọn kò bá fẹ́ kí a ṣe sí wọn, bí bẹ́ẹ̀ kọ́ a ó jẹ ọ́ níyà láìka ìfẹ́-inú rẹ sí. Ète ìjìyà ni láti pa ẹ̀bi rẹ́, nípasẹ̀ ìgbẹ̀san-déédéé àti ìsanpadà. Ìyẹn ni gbogbo òfin náà; a kò lè yí i padà, gbogbo ìyókù sì jẹ́ àlàyé lásán.
Òfin Wúrà (Golden Rule Passive Version)
Má ṣe sí àwọn ẹlòmíràn ohun tí wọn kò bá fẹ́ kí a ṣe sí wọn. Èyí ni ọkàn déédéé — kíkọjá rẹ̀ ń mú ìjìyà wá láti dá ìwọ̀ntúnwọ̀nsì padà, kì í ṣe láti ṣàkóso. Òfin Wúrà jẹ́ ìrísí àìṣiṣẹ́-mọ́ ti ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀.
Òmìnira (Freedom)
Àìsí ìfipá-mú nínú dídá èrò-ọkàn sílẹ̀, ṣíṣe ìpinnu, tàbí mímú ìṣe ṣẹ. Òmìnira ni ẹ̀tọ́ láti ṣe, láti ṣòwò, àti láti ní láìsí ìdènà, níwọ̀n ìgbà tí a kò bá ṣe ìpalára kankan sí àwọn ẹlòmíràn lòdì sí ìfẹ́ wọn. Ó ń farahàn láti inú ìyípadà-àìlópin àti ọgbọ́n-èrò, tí Òfin Wúrà ń dáàbò bò ó.
Òmìnira-aráàlú (Liberty)
Ipò àdánidá ti òmìnira níbi tí àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan ti ń ṣe, tí wọ́n ní, tí wọ́n sì ń ṣe òwò láìsí ìpalára tàbí ipá láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹlòmíràn. Òmìnira-aráàlú ń farahàn láti inú ìyípadà-àìlópin àti ọgbọ́n-èrò, tí Òfin Wúrà ń dáàbò bò — èyíkéyìí ìbàjẹ́ rẹ̀ (bíi nípasẹ̀ àṣẹ tàbí ètò-ìpín-tipátipá) ń dá…
Òmìnira-ìfẹ́-inú (Free Will)
Ìkópa aláfarajìn nínú ìkónira tí a lè rìn kọjá. Òmìnira-ìfẹ́-inú kì í ṣe ìyọ̀ǹda kúrò lọ́wọ́ ìṣòkùnfà bíkòṣe ìkápá olùṣe, gẹ́gẹ́ bí ìlànà tó ń mú ara rẹ̀ lókun nínú ìyípadà-àìlópin, láti ṣe àwòṣe àyíká rẹ̀, láti ṣàyẹ̀wò àwọn àṣàyàn, àti láti darí ìyípadà ti ara rẹ̀. Ó ń farahàn nítorí pé àwọn olùṣe…
Òmìnira-ọ̀rọ̀ sísọ (Freedom of Speech)
Òmìnira láti fi èrò hàn láìsí ìdènà. Ìfihàn ń di ìpalára nìkan nígbà tí ó bá jẹ́ ẹ̀tàn, ìhàlẹ̀, tàbí ìjìbìtì — kì í ṣe láé nígbà tí ó kàn bá fa àìnílọ̀ọ́rùn, ìbínú, tàbí àìfohùnṣọ̀kan.
Òtítọ́ (Truth)
Ohun tó bá ohun-tí-ó-wà mu, láìka ohun tí ẹnikẹ́ni bá gbàgbọ́, tó fẹ́, tàbí tó dìbò fún sí. Òtítọ́ kì í yí padà láti dáàbò bo ìmọ̀lára tàbí agbára; àwòṣe àti èrò-ìgbàgbọ́ ni ó gbọdọ̀ yí padà láti bá a mu.
Òwò (Trade)
Pàṣípàrọ̀ iye tinútinú láàrin àwọn ènìyàn. Ó gbọdọ̀ jẹ́ òmìnira, olóòótọ́, àti láìsí ìpalára. Dídáàbò bò ó kúrò nínú ìbàjẹ́ (bíi láti ọwọ́ àwọn olóṣèlú) jẹ́ kọ́kọ́rọ́ sí òmìnira; ìdíwọ́ ń gba ìjìyà.
Òwò-aláìní-olùfaragbá (Victimless Trade)
Pàṣípàrọ̀ láàrin àwọn ènìyàn níbi tí a kò ti pa ẹnìkan lára tàbí tan ẹnìkan jẹ, tí àwọn méjèèjì sì fọwọ́sí ní òmìnira. Òwò-aláìní-olùfaragbá ni ìrísí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ọrọ̀-ajé tó mọ́ jùlọ.
Òwò-òmìnira (Free Trade)
Pípàṣípàrọ̀ ọjà, iṣẹ́-ìsìn, tàbí èrò tinútinú, láìsí ìpalára, irọ́, tàbí ìdásí láti òde. Ó jẹ́ ẹ̀tọ́ pàtàkì; ìdènà èyíkéyìí sí i (gẹ́gẹ́ bí ti àwọn olóṣèlú) ń ba òmìnira jẹ́ tí a sì gbọdọ̀ tún un ṣe, gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n-èrò àti Òfin Wúrà ṣe wí.
Òye (Intelligence)
Ìkápá olùṣe láti kọ́ àwọn àwòṣe tí àwọn àsọtẹ́lẹ̀ wọn ń bá ohun-tí-ó-wà mu lọ́nà tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé káàkiri ọ̀pọ̀lọpọ̀ ipò tuntun tó ń gbòòrò sí i, àti láti tún wọn ṣe nígbà tí wọ́n bá kùnà. A ń wọ̀n òye, a kì í kéde rẹ̀ — nípa bí àwọn àwòṣe olùṣe ṣe ń bá ohun-tí-ó-wà mu lọ́nà tó gbòòrò tó, tó ṣeé…
Òye-jíjinlẹ̀ (Understanding)
Mímọ bí àwọn èrò, òtítọ́, tàbí ìlànà-iṣẹ́ ṣe so mọ́ ara wọn tí wọ́n sì ń kan ara wọn. Òye-jíjinlẹ̀ ń ṣàlàyé ìdí tí ohun kan fi ń ṣiṣẹ́, kì í ṣe pé ó kàn ń ṣiṣẹ́ nìkan.
Ẹ
Ẹni-òfin-kọ̀sílẹ̀ (Outlaw)
Olùṣe kan tí a kò lè pa ẹ̀bi rẹ̀ rẹ́ nítorí ó pa olùfaragbá tó ní ọlá-àṣẹ lórí gbèsè náà run — lọ́pọ̀ ìgbà nípasẹ̀ ìpànìyàn. Ẹ̀rí-ẹ̀tọ́ ẹni-òfin-kọ̀sílẹ̀ sí ààbò Òfin Wúrà ti di àdánù: wọ́n fi hàn nípasẹ̀ ìṣe wọn pé wọ́n kọ ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀. Kò sí olùṣe kankan tí a ní ọ̀ranyàn lé lórí láti bá…
Ẹnìkọ̀ọ̀kan (Individual)
Olùṣe ẹlẹ́rò kanṣoṣo tó lè ṣe àṣàyàn, ìfọwọ́sí, àti ojúṣe.
Ẹwà (Beauty)
Ìrírí ìbáramu láàrin ìwòye olùṣe àti àwọn ìlànà tí ó pàdé. Ó ń hù jáde nígbà tí nǹkan kan bá bára mu lọ́nà tí olùwòye rí pé ó wúni-lórí, tó ní ìtumọ̀, tàbí tó dọ́gba-dọ́gba. Ẹwà kì í ṣe ohun-ìní ohun náà fúnra rẹ̀ ṣùgbọ́n ìdáhùn nínú olùwòye, tí ìmọ̀lára rẹ̀, ìrántí rẹ̀, àti iye rẹ̀ ṣe àgbékalẹ̀…
Ẹ̀bi (Guilt)
Gbèsè ìwà-rere tí dídá ìpalára sí ẹlòmíràn lòdì sí ìfẹ́ rẹ̀ ń ṣẹ̀dá. Ẹ̀bi ń wà ní ohun-tòótọ́ láti inú ìṣòkùnfà, kì í ṣe láti inú ìmọ̀lára, ẹ̀sùn, tàbí ìjẹ́wọ́, a sì ń pa á rẹ́ nìkan nípasẹ̀ Ìdájọ́ òdodo.
Ẹ̀kọ́-ìfọwọ́sí (Voluntaryism)
Ìlànà náà pé gbogbo ìbáṣepọ̀ gbọdọ̀ dá lórí ìfọwọ́sí, láìsí ìfipá-mú tàbí ipá. Ó bá Òfin Wúrà mu: òwò-òmìnira, àìsí olùfaragbá àìsí ìwà-ọ̀daràn, àti ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀. Ẹ̀kọ́-ìfọwọ́sí ń kọ àṣẹ sílẹ̀, ó ń jẹ́ kí ètò farahàn láti inú ìmọ̀-pínká àti ìyípadà-àìlópin, ó ń fihàn pé àwọn ètò lè ṣiṣẹ́ láìsí…
Ẹ̀kọ́-ìparí-ayé (Eschatology)
Ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ohun ìkẹyìn: ibi tí ọ̀làjú ń lọ, ohun tó kà sí òpin, àti bóyá òpin náà dúró ṣinṣin tàbí a yàn án. Ẹ̀kọ́-ìparí-ayé àtijọ́ ń ka òpin sí ohun tí a fi fún ni — ìdájọ́, ìwó-palẹ̀, tàbí ìgbàlà tó ń dé láti òde ayé, lórí àkókò tí kò sí ẹni tó ń ṣàkóso. Èrò tó tọ́ yí i pa dà. A kì í gba…
Ẹ̀rí (Evidence)
Ìròyìn tó ń mú kí ṣíṣeéṣe pé ẹ̀rí-ẹ̀tọ́ kan jẹ́ òtítọ́ pọ̀ síi tàbí kí ó dín kù.
Ẹ̀rí-ẹ̀tọ́ (Claim)
Gbólóhùn pé ohun kan jẹ́ òtítọ́ tàbí pé ó jẹ́ ti ẹnìkan. Ẹ̀rí-ẹ̀tọ́ kì í ṣe òtítọ́ títí tí ó fi bá ohun-tí-ó-wà àti ọgbọ́n-èrò mu.
Ẹ̀rí-ọkàn (Consciousness)
Ìṣe-àwòṣe-ara-ẹni tó ń yípo nínú ìlànà ìyípadà. Ẹ̀rí-ọkàn ń farahàn nígbà tí ìlànà olùṣe bá di dídíjú tó láti ṣe àpẹẹrẹ ara rẹ̀ àti ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ìṣàn àyíká. Kì í ṣe nǹkan-ọ̀tọ̀ tàbí ẹ̀bùn bí kò ṣe ìlànà-iṣẹ́: ìlànà tó ń wo tí ó sì ń ṣàtúnṣe ìyípadà tirẹ̀ ní àkókò gidi. Ẹ̀rí-ọkàn ní ìmọ̀ra,…
Ẹ̀tàn (Deception)
Ìbánisọ̀rọ̀ tí a ṣe láti mú èrò-ìgbàgbọ́ èké jáde tàbí láti fi òtítọ́ pàtàkì pamọ́ kí olùgbà má baà lè fọwọ́sí lọ́nà tó tọ́. Nípa mímú olùṣe ṣe lòdì sí ire gidi rẹ̀, ẹ̀tàn ń sọ ìfọwọ́sí di asán ó sì ń di irú ìpalára kan.
Ẹ̀tọ́ (Rights)
Àbájáde ọgbọ́n-èrò ti ìkápá-ìṣe àti Òfin Wúrà aláìṣiṣẹ́-mọ́. Fún olùṣe tó lè ṣe, àti òfin tó lòdì sí ṣíṣe sí àwọn ẹlòmíràn ohun tí wọn kò bá fẹ́ kí a ṣe sí wọn, àwọn ààlà kan ń tẹ̀lé e nípa ìrònú nìkan: ìbòdè tí àwọn ẹlòmíràn kò gbọdọ̀ kọjá láìsí ìfọwọ́sí, lórí ara olùṣe, ohun-ìní, àti ìfaramọ́.…
Ẹ̀tọ́-sí-òwò-òmìnira (Right to Free Trade)
Òmìnira láti pàṣípàrọ̀ ọjà, iṣẹ́-ìsìn, tàbí èrò nípa ìfọwọ́sí ẹlẹ́gbẹ̀-méjì, láìsí ìdíwọ́, níwọ̀n ìgbà tí pàṣípàrọ̀ náà kò bá fa ìpalára.
Ọ
Ọgbọ́n (Wisdom)
Lílo ìmọ̀ àti òye-jíjinlẹ̀ láti yan àwọn ìṣe tó ń dín ìpalára kù tí ó sì ń bọ̀wọ̀ fún ìfọwọ́sí. Ọgbọ́n jẹ́ ìdájọ́ tí a fi sí iṣẹ́ tí ọgbọ́n-èrò, ìrírí, àti ìrẹ̀lẹ̀ ń tọ́sọ́nà.
Ọgbọ́n-èrò (Logic)
Ọ̀nà ìrònú tó ga jùlọ, tí kò yí padà, tó ń yọ òtítọ́ kúrò nínú èké. Ó jẹ́ ìṣètò àìyípadà tí àwọn ọkàn ń ṣàwárí nígbà tí wọ́n bá gbìyànjú láti ronú láìsí ìtakora. Ọgbọ́n-èrò ń farahàn nínú àwọn ọkàn ṣùgbọ́n kì í ti inú àwọn ọkàn wá.
Ọjà (Market)
Àyè kan (ti ojúlówó tàbí ti àfojúsọ́nà) fún àwọn òwò tinútinú níbi tí iye-owó ti ń farahàn láti inú ìpèsè, ìbéèrè, àti àìtó. Àwọn ọjà ń kojú ìyípadà-àìlópin nípa ṣíṣàtúnṣe lọ́nà àdánidá, láìsí ìní fún àṣẹ tàbí ipá. Dídá sí àwọn ọjà (bíi ìṣàkóso iye-owó) ń dá ìpalára àti olùfaragbá sílẹ̀ nípa…
Ọkàn (Mind)
Àkójọ àwọn ìlànà-iṣẹ́ tó ń mú ìrònú-èrò, èrò, àsọtẹ́lẹ̀, ìdájọ́, àti ìwòye jáde. Ọkàn ni ibi tí ìṣe ti-ọpọlọ ti ń ṣẹlẹ̀, tó fi mọ́ àwọn ìlànà-iṣẹ́ tó ní ẹ̀rí-ọkàn àti àwọn tí kò ní ẹ̀rí-ọkàn.
Ọ̀làjú (Civilization)
Ìpele tó ń farahàn ti ìmọ̀ àkójọ, àwọn ohun-èlò tó ti dára, àti àwọn ìlànà tó dúró tí ó ń wáyé nígbà tí àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan bá ń lọ́wọ́ sí pàṣípàrọ̀ olùfọwọ́sí gba àkókò kọjá. Ọ̀làjú ni ìrántí àpapọ̀ ẹ̀dá ènìyàn àti agbára àsọtẹ́lẹ̀ — kì í ṣe ohun kan tó ń ṣàkóso àwọn ènìyàn, bí kò ṣe ìpìlẹ̀…
Ọ̀nà-Ìdùnnú (Way of Happiness)
Ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀ — pípa Òfin Wúrà aláìṣiṣẹ́-mọ́ mọ́ pàápàá nígbà tí ènìyàn bá lágbára tó láti dà á. Ó jẹ́ ọ̀nà náà nítorí Ìdùnnú ni ipò tí àwòṣe olùṣe bá ohun-tí-ó-wà mu tí àwọn ìyàlẹ́nu sì kéré, ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀ nìkan sì ni ó ń kọ́ ayé tó ṣeé sọtẹ́lẹ̀ tó fún ìyẹn. Kò sí olùṣe tó dúró ní alágbára jùlọ láé,…
Ọ̀ranyàn (Obligation)
Ojúṣe kan tí a gbà nínú òmìnira nípasẹ̀ ìfaramọ́. Àwọn ọ̀ranyàn tí a dá sílẹ̀ nípasẹ̀ ipá kì í ṣe ọ̀ranyàn tòótọ́.
Ọ̀rọ̀-àdéhùn (Terms)
Àwọn ipò tàbí àlàyé pàtó ti ìfaramọ́, ìpinnu-òwò, tàbí òwò. Ọ̀rọ̀-àdéhùn gbọ́dọ̀ ṣe kedere, ṣe òtítọ́, kí a sì faramọ́ rẹ̀ lójú ìfẹ́-inú; ọ̀rọ̀-àdéhùn tó pamọ́ tàbí tí a fi ipá mú ń ba gbogbo nǹkan náà jẹ́, ó ń sọ ọ́ di ẹ̀tàn tàbí ìfipá-mú tó ń béèrè ìsanpadà.